‘Kingmaker’ Lieberman: seculier regeerakkoord, anders geen coalitie

IN ISRAEL / Door: PAUL VAN DER BAS / 20 sep 2019 #ISRAELKIESTOPNIEUW

De voorman van het seculier-nationalistische Yisrael Beitenu (Israel Ons Huis), Avigdor Lieberman, maakte vandaag zijn eisen bekend voor deelname aan een coalitie. Er moet een seculier regeerakkoord komen, anders doet zijn partij niet mee.

Nog voordat de regeringsformatie in Israel goed en wel is begonnen, komt Avigdor Lieberman al met een breekpunt voor deelname aan de coalitie. Dat is nieuws, want met zijn acht zetels kan Lieberman een coalitie maken of breken. Vandaag maakte de in Moldavië geboren voorman van de seculiere rechtse partij Israel Ons Huis zijn eisen bekend. Lieberman wil de invloed van religie op de maatschappij breken, onder andere door openbaar vervoer toe te staan op de shabbat en de invoering van het burgerlijk huwelijk. Dat is een radicale wijziging van de status quo in de verhoudingen tussen religie en maatschappij in Israel. 

In een Facebookbericht zet Lieberman zijn eisen uiteen: “Op het gebied van religie en staat hebben we een kruispunt bereikt. We moeten een keuze maken. Geen compromis, maar een keuze”. De eisen zijn: 

  • De dienstplichtwet moet naar de letter worden nageleefd (Lieberman bedoelt dat er een einde moet worden gemaakt aan de vrijstelling van de dienstplicht voor ultraorthordoxen)
  • Invoering van het burgerlijk huwelijk
  • Bekeringen naar het Jodendom dienen te worden overzien door de gemeentelijke rabbijn (in plaats van het landelijke rabbinaat)
  • Het opnieuw vaststellen van de regels omtrent het beheer van de Westmuur
  • Seculier kerncurriculum in ultraorthodoxe onderwijsinstellingen
  • Het toestaan van openbaar vervoer en winkelopening tijdens de shabbat. Deze twee zaken zullen onder de bevoegdheid vallen van het lokale bestuur en worden ingevuld volgens de behoefte van de lokale inwoners

“We zullen niet met minder dan dit akkoord gaan, zelfs als dat betekent dat we in de oppositie moeten zitten,” schrijft de politicus ter afsluiting van zijn bericht. 

Met de bus naar het strand – ook op shabbat
Nu heeft Lieberman nooit bekendgestaan als een softie, maar zelfs voor zijn doen zijn de eisen keihard. De boodschap is duidelijk: het moet afgelopen zijn met de privileges van de ultraorthodoxe gemeenschap en hun invloed op het openbare leven. Wanneer een orthodoxe wijk in Jeruzalem geen openbaar vervoer wil op de shabbat is dat prima, maar het slaat – aldus Lieberman – nergens op dat de merendeels seculiere inwoners van een stad als Tel Aviv niet op zaterdag de bus naar het strand kunnen pakken. 

Integratie, desnoods verplicht
Niet alleen de invloed van religie op het openbare leven wordt teruggedrongen, ook wil Lieberman de ultraorthodoxe gemeenschap – desnoods onder dwang – integreren in de Israelische samenleving, door het verplicht stellen van seculiere kernvakken op ultraorthodoxe scholen. Nu is het zo dat jongens op ultraorthodoxe scholen nauwelijks tot geen seculier onderwijs hebben – vakken als Engels of wiskunde zouden maar afleiden van de religieuze studie, zo redeneert menig ultraorthodox rabbijn. Ultraorthodoxe meisjes – voor wie religieuze studie minder belangrijk wordt geacht – krijgen overigens wel seculiere vakken. In tegenstelling tot hun mannelijke leeftijdsgenootjes krijgen zij wél Engels, taal en rekenen. 

Doordat ultraorthodoxe mannen in de regel weinig tot geen ‘werelds’ onderwijs hebben genoten, is het voor hen op latere leeftijd zeer lastig om een baan te vinden en deel te nemen aan de Israelische maatschappij. Volgens Lieberman is het onwenselijk dat een gemeenschap zich zo onttrekt aan de rest van de samenleving, en ook nog eens een zware wissel trekt op de sociale voorzieningen. Verplicht seculier onderwijs – en in het verlengde daarvan, verplichte militaire dienst – moet een einde maken aan die afzondering. 

Minder macht voor opperrabbinaat
De eis met betrekking tot de bekeringen is vooral bedoeld om de macht van het door ultraorthodoxe rabbijnen gedomineerde landelijke opperrabbinaat in te perken. De bekeringsprocedures van het rabbinaat zijn ondoorzichtig, duren lang en zijn niet zelden omgeven door bureaucratische rompslomp. Onder de auspiciën van de lokale rabbijn wordt een bekering toegankelijker – iets wat van belang is voor de achterban van Israel Ons Huis. Zij zijn merendeels Israeli’s uit de voormalige Sovjet-Unie, die het vaak aan documentatie ontbreekt om te bewijzen dat zij Joods zijn. Dat soort zaken moeten sneller en makkelijker worden opgelost, meent Lieberman.

Makkelijker trouwen
De invoering van het burgerlijk huwelijk is nog zo’n eis die het leven van de achterban moet vergemakkelijken: zoals gezegd ontbreekt het Israeli’s uit de voormalige Sovjet-Unie vaak aan bewijzen van hun Joodse status, en een deel van de gemeenschap is überhaupt niet Joods volgens de religieuze regels (zij hebben bijvoorbeeld alleen een Joodse grootvader). Doordat Israel alleen het religieuze huwelijk erkent, kunnen mensen alleen binnen de eigen gemeenschap trouwen. Dat zorgt voor problemen bij Russische Israeli’s, wanneer de één officieel wel, en de ander niet Joods is. Ook hebben sommige Russischtalige Israeli’s – ook wanneer beide partners Joods zijn – überhaupt geen zin in een ceremonie met een rabbijn. De invoering van het burgerlijk huwelijk zorgt ervoor dat zij niet meer naar, bijvoorbeeld, Cyprus hoeven uit te wijken om te trouwen. 

Samenwerking met ultraorthodoxen geen optie
Het is de vraag of Lieberman zijn eisen krijgt ingewilligd in een coalitie. Centrumlinkse partijen als Kachol-Lavan – de grote winnaar van de verkiezingen – kunnen zich er wel in vinden, maar dat geldt niet zonder meer voor Likoed en andere rechtse partijen. De ultraorthodoxe partijen zullen in elk geval niet snel met Lieberman in een coalitie stappen, maar daar zal de seculiere politicus niet wakker van liggen.