Op 27 oktober van dit jaar staan er verkiezingen gepland in Israel. Sinds 2009 is Likud bijna altijd als winnaar uit de bus gekomen en Benjamin Netanyahu vrijwel onafgebroken de minister-president. Slechts één keer kwam er regering die niet door Likud geleid werd: toen wisten Naftali Bennett en Yair Lapid een coalitie te vormen, wat Netanyahu ondanks fors meer zetels voor zijn eigen partij niet gelukt was. Nu hopen beide heren met een gezamenlijke lijst de huidige premier opnieuw te verslaan.
Naftali Bennet en Yair Lapid gaan met een gezamenlijke lijst deelnemen aan de komende Knesset-verkiezingen.
Teflon-politici
In Nederland kreeg Mark Rutte op zeker moment de bijnaam Teflon-Mark opgespeld, omdat hij politiek bijna onsterfelijk leek. Van 2010 tot 2024 diende Rutte als minister-president, waarmee hij Ruud Lubbers (CDA) ruimschoots afloste als langstzittende premier ooit. De teller stokte bij de huidig secretaris-generaal van de NAVO pas na dertien jaar en 262 dagen. Niet elke kabinetsperiode verliep vlekkeloos en menig bewindspersoon sneuvelde, maar Rutte zelf ontsprong altijd de dans.
In Israel dient zich in de persoon van Benjamin Netanyahu een vergelijkbare casus aan. In 1996 mocht Bibi al eens het hoogste ambt bekleden. Avoda won de parlementsverkiezingen, maar Netanyahu verkiezingen voor de premier. Daardoor mocht Netanyahu toen al eens ruiken aan het grote werk. Met zijn 46 jaar was hij in elk geval voor Israëlische begrippen piepjong bij aantreden en werd dan ook de jongste premier ooit in de geschiedenis van het land. Het systeem met een rechtstreeks gekozen minister-president naast de reguliere Knesset-verkiezingen werd in 2001 weer afgeschaft.
Na drie jaar het pluche te hebben bekleed, moest Netanyahu weer pas op de plaats maken. Ehud Barak, Ariel Sharon en Ehud Olmert dienden achtereenvolgens als Israelisch premier. Na tien jaar aan de zijlijn mocht Netanyahu weer zijn opwachting maken. Sinds 2009 dient Bibi bijna zonder uitzondering als minister-president, wat hem met afstand de langstzittende premier van Israel ooit maakt. Liefst achttien jaar en 214 dagen in totaal, waarbij de dertien jaar en 127 dagen van David Ben-Goerion bijna schril afsteken. Het leverde Netanyahu dezelfde bijnaam als Rutte op: Mr. Teflon.
Logische samenwerking
Als het aan Naftali Bennett en Yair Lapid ligt, blijft het daar ook bij. De twee politici zijn erop gebrand Netanyahu van de troon te stoten. Daarvoor hebben beide heren nu ook officieel de krachten gebundeld. Aan de komende verkiezingen zullen zij met een gedeelde lijst meedoen. In Israel komt het vaker voor dat partijen zich bij elkaar voegen in een gezamenlijke lijst bij verkiezingen. Dat is anders dan een politieke fusie, zoals we in Nederland bijvoorbeeld hebben gezien met GroenLinks en PvdA (thans Progressief Nederland) of het CDA, dat ontstond uit een fusie van onder andere ARP en KVP. Een gezamenlijke lijst in Israel heeft geen definitief karakter.
Dat juist Bennett en Lapid de handen ineenslaan is niet verrassend. De enige keer sinds 2009 dat Netanyahu geen premier werd, was na de verkiezingen van 2021. Toen werd Likud opnieuw de grootste partij van het land, maar wel met zetelverlies. Het lukte Netanyahu toen niet om een coalitie te vormen. Na het verstrijken van de formatiedeadline – in Israel kunnen Belgische toestanden niet voorkomen – was het de beurt aan Yair Lapid, die met Yesh Atid (de Toekomstpartij) een poging mocht gaan wagen. Met Naftali Bennet van Yamina (rechtsaf) was snel een partner gevonden.
Op zoek naar een meerderheid bleek dat een van de Arabische partijen nodig was. Die aan boord krijgen bleek geen sinecure. Uiteindelijk bereikten alle betrokkenen een uur voor het verstrijken van de nieuwe formatiedeadline een akkoord. De nieuwe coalitie was een bijzondere: het bestond uit rechtse-, linkse- en middenpartijen, terwijl ook voor het eerst in de geschiedenis van Israël een Arabische partij betrokken was bij regeringsdeelname. Bennett en Lapid spraken af het premierschap onderling jaarlijks te roteren, hetgeen ook geschiedde. Laatstgenoemde kon echter niet lang genieten van zijn tijd op het pluche. Ra’am, de Arabische coalitiepartner, verliet in de zomer van 2022 de regering. Daarmee was de coalitie zijn meerderheid in de Knesset kwijt en kwamen er nieuwe verkiezingen.
Extreemrechtse figuren
Die nieuwe verkiezingen leverden de huidige Israelische regering op, die als de meest rechtse uit de geschiedenis van het land kan worden bestempeld. Netanyahu en Likud zagen zich genoodzaakt een coalitie te vormen met ultraorthodoxe en radicaal-rechtse partijen. Het is in de Israelische politiek meestal een enorme uitdaging om werkbare meerderheden te vinden. Netanyahu kon daardoor niet om de discutabele partijen Otzma Yehudit en HaTzionut HaDatit heen. De uiterst controversiële politici Itamar Ben Gvir en Bezalel Smotrich gingen daardoor deel uitmaken van de regering en kregen ministerposten toebedeeld.
Vooral Ben Gvir geldt als volslagen incompetent en ongeleid projectiel. Zijn strafblad is indrukwekkender dan zijn CV, met vooral veroordelingen voor racisme en steun voor verboden Kach-partij van Kahane. Dat juist hij minister van binnenlandse veiligheid en politie werd, kan gerust een farce genoemd worden. In zijn rol blinkt hij vooral uit in onvermogen. Zo maakt hij ruzie met alles en iedereen en moedigt hij kolonistengeweld aan in plaats van dit een halt toe te roepen. Het leidde er al toe dat het Israelische Hooggerechtshof er bij premier Netanyahu op aandrong Ben Gvir te ontslaan.
Ook Smotrich kan zijn handen niet wassen in onschuld. De ultrarechtse minister staat bekend om zijn zeer controversiële uitspraken en flirt regelmatig met het zeer omstreden Groot-Israelische gedachtegoed, een extreemrechtse ideologie die inzet op gebiedsuitbreiding van Israel in meerdere Arabische buurlanden. Net als Ben Gvir kreeg ook Smotrich in meerdere Europese landen, waaronder Nederland, een inreisverbod opgelegd. De conclusie dat Ben Gvir en Smotrich zeer schadelijk zijn voor Israel en de internationale positie van de Joodse staat, kan veilig getrokken worden.
Lastige coalities
Dat vinden ook Bennett en Lapid, die de huidige regering verafschuwen. Hoewel ze ook zeker geen lid zijn van de fanclub van Netanyahu, richten zij hun grieven met name op de extreemrechtse regeringspartijen die in hun ogen Israel kapotmaken. Met hun gezamenlijke lijst zouden Bennett en Lapid volgens de peilingen momenteel 26 zetels halen, eentje meer dan Likud. De partijen in de huidige regering zouden samen uitkomen op 50 zetels, te weinig voor een meerderheid. Een op het oog haalbare coalitie onder leiding van Bennett en Lapid zou met 60 zetels net tekort komen voor een meerderheid.
Daardoor lijkt zich – volgens de huidige peilingen – een vergelijkbaar scenario als in 2021 te voltrekken: Bennett en Lapid zouden momenteel voor een meerderheid een van de Arabische partijen nodig hebben. Met de oorlog in Gaza in het achterhoofd lijkt dat geen haalbare kaart. Tot oktober kan er echter nodig een hoop veranderen. Of de komende verkiezingen daadwerkelijk gaan leiden tot het einde van het tijdperk-Netanyahu, zal moeten blijken.