Opnieuw boog het Internationaal Gerechtshof zich over Israel, voor de zoveelste uitspraak over het land. De meeste landen in de VN zijn Israel niet gunstig gezind, om het nog zachtjes uit te drukken. Die landen maken keer op keer gebruik van de mogelijkheid om het hof een advies uit te laten brengen. Dit keer was het onderwerp de verplichtingen van Israel als het gaat om het toelaten van hulp. In een uitspraak met een hoog gehalte van ‘wij van WC-eend adviseren WC-eend’ besloot het hof dat Israel verplicht met UNRWA moet samenwerken.
UNRWA
Het Internationaal Gerechtshof bracht de uitspraak woensdag 22 oktober 2025 naar buiten. Het gaat hier om een ‘advisory opinion’, een advies. Het is dus geen juridisch bindende uitspraak. Formeel ging het om de vraag wat Israels verplichtingen zijn om het gebied van toelaten van hulp van de VN en andere hulporganisaties tot de ‘bezette Palestijnse gebieden’. Het hof constateerde dat Israel de verplichting heeft hulp toe te laten en dat is ook zo. Het hof is van mening dat Israel de Gazastrook al tientallen jaren bezet houdt, ondanks de eenzijdige terugtrekking uit Gaza in 2005. Juridisch gezien is dit zeer omstreden, omdat het overduidelijk is dat Israel feitelijk niet de controle meer had over Gaza. En dat is het beslissende criterium.
In de praktijk ging het echter vooral over de rol van UNRWA. Het aanvragen van dit advies was eigenlijk een rechtstreekse reactie op het Israelische besluit van november 2024. Het besluit hield in dat Israel niet meer wilde samenwerken met UNRWA. Partijen in het Israelische parlement zijn eensgezind in hun kritiek op de hulporganisatie. De vraag was echter wel: is dat een verstandig besluit midden in een oorlog? Daar zijn heel veel vraagtekens bij te plaatsen. Het lijkt er bovendien op dat de werkzaamheden van UNRWA niet zijn gestopt.
Uitleg van het hof
De belangrijkste vraag die nu voorlag was eigenlijk: is Israel verplicht om UNRWA hulp te laten verlenen? Eigenlijk wist iedereen: het hof gaat dit bevestigen. Het ingewikkelde is echter dat het hof dat ook juridisch moest verantwoorden. En dat was eigenlijk onmogelijk.
Het uitgangspunt is namelijk artikel 59 van de Vierde Geneefse Conventie. Daarin staat de verplichting van landen om voldoende hulp toe te laten. Maar het geeft landen ook de ruimte om te kiezen welke humanitaire hulporganisaties dit mogen doen. De grammaticale uitleg van dit soort internationale verdragen is heel erg belangrijk.
Dat stelde het hof ook: “Accordingly, an occupying Power is in principle free to choose the humanitarian organizations through which it fulfils its obligation to agree to and facilitate humanitarian relief.” Maar het hof stelde dat het doel van de bepaling was om uiteindelijk te zorgen voor voldoende hulp. En daarom perkt het in dit specifieke geval de ruimte van Israel in.
Wij van WC-eend
Het hof wees daarbij de bezwaren van Israel af. Die stelde dat de UNRWA niet meer onpartijdig genoemd kan worden. De hulporganisatie is volgens Israel geïnfiltreerd door Hamas. Maar het hof was daardoor niet overtuigd, ondanks het vele bewijs dat Israel had voorgelegd.
Daarentegen was het hof wel overtuigd van de noodzaak van UNRWA, alhoewel deze noodzaak juist niet onderbouwd was. Dat de UNRWA onmisbaar is, dat wordt vooral heel hard geroepen. Voornamelijk ook door UNRWA zelf en door andere VN-organen. Maar het hof was hiervan juist wel overtuigd, zonder enige bewijs. Daarmee krijgt de uitspraak een hoog gehalte van ‘wij van WC-eend bevelen WC-eend aan’. Zowel het Internationaal Gerechtshof als UNRWA vallen onder de VN. Dat UNRWA onmisbaar zou zijn wordt ook door andere VN-organen naar buiten gebracht.
Verkeerd beeld van UNRWA
Opvallend is hoe makkelijk het hof de bezwaren van Israel over UNRWA naast zich neerlegt. Israel stelt dat ongeveer 10% van het personeelsbestand van UNRWA in Gaza banden heeft met terreurbewegingen. Israel heeft tientallen namen doorgegeven van UNRWA-medewerkers die ook lid zijn van Hamas. Uiteindelijk heeft UNRWA ook een kleine twintig medewerkers ontslagen, naar aanleiding van een onderzoek van de interne waakhond van de VN zelf.
Daarnaast leunt het hof ook op het Colonna-rapport, althans op een eenzijdige lezing hiervan. Dat onderzoek richtte zich vooral op de vraag of UNRWA voldoende mechanismen heeft om de neutraliteit te waarborgen. Op papier is dat zo, maar in de praktijk maakte het onderzoek duidelijk dat de praktijk veel weerbarstiger is. Via vakbonden kunnen terreurbewegingen zoals Hamas namelijk grote invloed uitoefenen op UNRWA en dat gebeurt in de praktijk ook.
Ook bleek dat de screening van medewerkers te wensen overlaat. Als een medewerker lid is van Hamas, dan is dat geen bezwaar. Bovendien had UNRWA onvoldoende personeel om schendingen van de neutraliteit te onderzoeken. Bovendien: het idee ontstaat soms dat UNRWA een soort ngo is, een onafhankelijke organisatie. Maar 99,2% van het personeelsbestand bestaat uit lokale medewerkers. In Gaza zijn dat Palestijnen.
Onderliggende strijd
Het onderliggende thema is dus vooral de strijd rondom UNRWA. Israel wil dat deze organisatie verdwijnt, omdat de organisatie vooral het probleem van de Palestijnse vluchtelingen blijft conserveren. En uiteraard vanwege de betrokkenheid van UNRWA-medewerkers bij de aanvallen van 7 oktober 2023. Zoals Israel terecht stelt is UNRWA niet per se nodig voor noodhulp. De organisatie voert vooral taken uit die eigenlijk de Palestijnse overheid zelf uit zou moeten voeren. Maar in de Arabische en Palestijnse wereld is UNRWA heilig: dat Palestijnen in de situatie zitten waarin ze zitten wordt toegeschreven aan de Verenigde Naties.
De organisatie speelt een cruciale rol in het in leven houden van de gedachte dat alle Palestijnen ooit zullen terugkeren. Het ‘recht op terugkeer’ is de hoeksteen van de UNRWA. Het feit dat Israel nu de organisatie buitenspel probeert te zetten is de reden voor deze rechtszaak bij het Internationaal Gerechtshof.
Israel zal alles op alles zetten om de rol van UNRWA in Gaza kleiner te maken. Maar tegenstanders van Israel zullen nu gaan zwaaien met deze uitspraak. Bovendien is er voortdurend een meerderheid in de VN te vinden voor nog meer van dit soort rechtszaken. Het is daarmee overduidelijk dat het hof vooral speelbal is geworden van de politieke wensen van de meerderheid van de VN. Dat is een treurige conclusie.