Het leverde wereldwijd ophef op: de aanval van het Israelische leger op vijftien hulpverleners in de Gazastrook. Onafhankelijk onderzoek van de IDF werpt nu meer licht op de zaak. Het leger constateert dat er veel fouten zijn gemaakt, maar dat er niet met opzet is geschoten. Toch roept dit incident heel veel vragen op: was dit incident niet vermijdbaar geweest? En hoe zit het eigenlijk met de vele andere aanvallen die controversieel zijn? Dat zijn confronterende vragen.
Onderzoek
Het onderzoek is uitgevoerd door het ‘Fact-Finding Assessment Mechanism”, een afzonderlijk onderdeel van het Israelische leger. Allereerst stelt het onderzoek vast dat de actie van het Israelische leger plaatsvond in ‘vijandelijk gebied’, dat nog onder controle stond van Hamas. Daarbij moet het Israelische leger rekening houden met het feit dat Hamas in sommige gevallen misbruik maakt van medische faciliteiten. Het onderzoek heeft geen bewijs gezien voor de claim dat er hulpverleners geëxecuteerd zouden zijn.
Gedurende de operatie van het leger hebben er meerdere incidenten plaatsgevonden. De actie vond plaats in de nachtelijke uren. De eenheid van het leger had een hinderlaag aangelegd, om Hamasmilitanten uit te schakelen. Gedurende de nacht zijn er meerdere voertuigen en ambulances gepasseerd waarop niet geschoten is.
Ambulances
Het eerste incident was dat Israelische militairen het vuur openden op een voertuig, dat mogelijk door Hamas gebruikt zou worden. Hierbij zijn twee mensen gedood en één gearresteerd. De soldaten dachten in eerste instantie dat dit een voertuig van Hamas was, maar het bleek een ambulance te zijn. De nog levende persoon zag het leger in eerste instantie aan voor een Hamas-lid.
In de tussentijd hadden de militairen opnieuw hun positie in de hinderlaag ingenomen. Het eerder beschoten voertuig bleef in de berm staan. De soldaten waren nog in de veronderstelling dat er sprake was van Hamasmilitanten. Ze stonden daarom op scherp. Vervolgens kregen ze een melding door van een dronepiloot, dat er opnieuw voertuigen zichtbaar waren op de weg. Die zouden zich verdacht gedragen. Vanuit de drone was niet goed zichtbaar dat het ging om voertuigen van hulpverleners. Het leger heeft deze beelden gedeeld.
De hulpverleners stopten bij het voertuig dat in de berm stond. De militairen in de hinderlaag lagen aan de andere kant van de weg. Toen zij de hulpverleners uit zagen stappen, hebben ze het vuur geopend, denkend dat het ging om Hamasmilitanten. Volgens het onderzoek van het leger heeft de commandant niet gezien dat het ging om hulpverleningsvoertuigen. In eerste instantie stelden de militairen dat de voertuigen geen zwaailichten gevoerd zouden hebben. Maar één van de hulpverleners heeft het incident gefilmd en die beelden verschenen later.
Zwaailichten
Het onderzoek van het leger is op dit gebied vrij summier. De vraag is of de militairen echt niet de zwaailichten kunnen hebben zien. Dat klinkt niet heel geloofwaardig, gezien het feit dat de soldaten slechts enkele tientallen meters van de voertuigen in hinderlaag lagen. Bovendien: ze stelden eerst dat de voertuigen geen zwaailichten voerden. Hoe dan ook, de hulpverleners zijn toen op één na allemaal gedood. Dat is op afstand gebeurd, er zijn geen bewijzen dat de hulpverleners zijn geëxecuteerd.
Het onderzoek van het leger laat zien dat er meer ambulances over de weg zijn gereden, in de nacht van de hinderlaag. Dat laat zien dat het leger niet willekeurig op hulpverleners heeft geschoten. Het ging om een verkeerde inschatting van de militairen. Maar wel eentje met enorme gevolgen. Daarna volgde nog een incident, waarbij de militairen hebben geschoten op een Palestijns VN-voertuig. Daarbij is een Palestijn om het leven gekomen. Dat was in strijd met de richtlijnen van het leger.
Lichamen en ambulances
De omgang met de lichamen leverden het leger veel kritiek op. Het onderzoek van de IDF stelt dat de omgang met de lichamen niet in strijd was met de richtlijnen van het leger. De soldaten hebben vastgesteld dat het wel degelijk om hulpverleners ging, die ongewapend waren. De lichamen zijn begraven in een net onder het zand, om ze veilig te houden van wilde dieren. Daarna is de VN geïnformeerd. Die was in eerste instantie niet in staat om de lichamen te vinden. De lichamen zijn daarna minder diep begraven door het leger. Op 30 maart heeft de VN de lichamen alsnog gevonden.
De beslissing om de ambulances te vernietigen en ook te begraven was verkeerd, aldus het onderzoek. Dat had dus niet mogen gebeuren en was in strijd met de richtlijnen van het leger.
Gevolgen
De commandant van de eenheid die de actie heeft uitgevoerd is ontslagen, vanwege de fouten die hij heeft gemaakt. Het wordt hem aangerekend dat hij incomplete en onjuiste informatie heeft aangeleverd over de incidenten. Bovendien was hij als commandant verantwoordelijk voor het gedrag van de eenheid in de incidenten. Een hoger geplaatste officier die verantwoordelijk is voor het legeronderdeel krijgt een berisping. Hij was niet bij de actie aanwezig. Het leger biedt daarnaast excuses aan voor het feit dat onschuldige burgers bij de actie om het leven zijn gekomen.
Het is nu aan de militaire advocaat van het leger om een beslissing te nemen over eventuele strafrechtelijke vervolging van de betrokken militairen. De leider van het onderzoek vond dat niet nodig, gezien de bredere context van de incidenten.
Gemengde gevoelens
Het onderzoek roept gemengde gevoelens op. Enerzijds geeft het zeker een uitleg hoe deze incidenten hebben kunnen gebeuren en geeft hiervoor een verklaring. Een functionaris van de VN stelde echter dat het onderzoek nog niet ver genoeg is gegaan. Het gaat bovendien om een opeenstapeling van fouten. De vraag is: hadden de soldaten na het eerste incident met de ambulance niet voorzichtiger moeten handelen? Het is niet duidelijk waarom de militairen hebben ingeschat dat het toch ging om Hamasleden. Het onderzoek is hier kort door de bocht.
Bovendien blijft de vraag: waarom is er zo snel geschoten op het nieuwe konvooi, dat zwaailichten voerde? Het onderzoek stelt dat de commandant de voertuigen niet goed kon zien. Maar gezien de beelden is dat niet heel geloofwaardig. De vele incidenten roepen bovendien bredere vragen op: als hier al zoveel fouten zijn gemaakt, hoe zit dat dan bij andere controversiële aanvallen? Het schept een ander beeld van het leger. Het is de zwarte kant van de oorlog.
Aan de andere kant geldt: het gebeurde allemaal in vijandelijk gebied en de commandant moest snel beslissingen maken. Bovendien spreekt het in het voordeel van de commandant dat andere voertuigen ambulances die over de weg zijn gereden niet zijn aangevallen. Dat gebeurde pas toen er een konvooi stopte. Bovendien was de commandant op het verkeerde been gezet door informatie van een dronepiloot.
Beeld
Tegenstanders van Israel zullen door het onderzoek bevestigd worden in wat zij al dachten, namelijk dat het wel degelijk gaat om een oorlogsmisdrijf. Het onderzoek nemen zij niet meteen serieus, maar ze wijzen wel op de vele fouten die het leger heeft gemaakt. De voorstanders van Israel zullen stellen dat het hier om een incident gaat. Bovendien laat het onderzoek zien dat het land wel degelijk kijkt – en handelt – naar eventuele incidenten.
De ongemakkelijke conclusie is dat de waarheid misschien wel in het midden ligt. Bij zo’n grote oorlog is het eigenlijk onvermijdelijk dat er veel fouten en soms zelfs oorlogsmisdrijven worden begaan. Meestal is er zeer beperkt informatie over wat er nu precies gebeurt in de oorlog, maar dit incident is een uitzondering. Maar gezien de duizenden aanvallen lijkt het ongeloofwaardig dat dit niet vaker zou gebeuren.
De andere kant is: de soldaten strijden tegen Hamas, in moeilijke omstandigheden. Ze moeten tientallen beslissingen per dag maken, die gaan over leven en dood. Wij kijken achteraf terug, maar de militairen moeten beslissen op basis van zeer beperkte informatie. Al snel wordt gesproken over oorlogsmisdrijven, maar dan moet bewezen worden dat de militairen dit willens en wetens doen, met opzet. Dat is een hoge drempel, die niet snel bereikt wordt. In het geval van Israel is er al snel sprake van ‘trial by media’. Iedereen heeft zijn oordeel klaar, maar uiteindelijk gaat het om een complexe (juridische) werkelijkheid. Dat moeten we ook in gedachten houden.