Yoav Gallant is ontslagen als minister van Defensie door premier Benjamin Netanyahu. Dat deed de regeringsleider overigens eerder ook al, maar na hevige protesten kwam hij toen terug van zijn beslissing. Ook nu is er weer veel kritiek op de beslissing van Netanyahu en zijn tienduizenden Israeli’s de straat opgegaan. Het vertrek van Gallant lijkt nu echter definitief. Met Israël Katz is er bovendien al een opvolger aangesteld. Het besluit van Netanyahu is niet enkel impopulair, maar bovendien schadelijk voor het land.
Onder de regering Biden genoot Gallant meer vertrouwen dan Netanyahu, tot ergernis van de premier.
Geen vrienden
Netanyahu en Gallant onderhielden een moeizame relatie met elkaar. Voor eerstgenoemde was dat in maart vorig jaar ook al reden om zijn defensieminister de deur te wijzen. Destijds draaide hij die beslissing terug na een stortvloed aan kritiek, maar nu heeft Gallant dus opnieuw zijn congé gekregen. Met het besluit heeft Netanyahu zich de woede van veel Israeli’s op de hals gehaald. De afgelopen dagen gingen mensen massaal de straat op om hun onvrede kenbaar te maken over het ontslag van de populaire minister. Er werd onder andere bij de Knesset en de persoonlijke residentie van Netanyahu geprotesteerd.
De premier heeft zijn besluit verdedigd door aan te voeren dat het verschil van inzicht over het vervolg van de oorlogen in Gaza en Libanon dermate groot was, dat het de vijanden van Israel zou helpen. Gallant reageerde nog dezelfde dag op zijn gedwongen vertrek. Volgens hem kreeg hij de ezelsstamp om drie redenen: het oproepen van ultraorthodoxe Joden voor het leger, het aandringen op een gijzelaarsdeal en het aansturen op een onderzoekscommissie naar het falen van de veiligheidsdiensten rond de aanval van Hamas op Israël op 7 oktober 2023. Hoewel Gallant en Netanyahu partijgenoten zijn, dachten de twee fundamenteel anders over deze punten.
Onorthodox probleem
Het laten dienen van de ultraorthodoxe Joden, de Haredim, in het leger is een van de meest gevoelige onderwerpen binnen Israel. Seculiere en meer liberale Israeli’s ergeren zich mateloos aan de vrijstellingen die hun Haredi-landgenoten genieten. Die uitzondering kent zijn basis in 1948, toen bij de oprichting van de staat Israel grote behoefte was aan het herstellen en wederopbouwen van Joodse religieuze instituten. Die taak kwam toen bij de ultraorthodoxen te liggen, die toen slechts met enkele honderden waren. Tachtig jaar later beslaat deze groep echter bijna anderhalf miljoen mensen, zo’n veertien procent van de bevolking. Dat alles heeft te maken met het exorbitante geboortecijfer van deze groep. Met een groei van vier procent per jaar neemt het aandeel van de ultraorthodoxen alleen maar toe, naar verwachting tot vier miljoen in 2050.
Uitzondering van dienstplicht beperkt daardoor het leger enorm in zijn vermogen nieuwe militairen op te roepen. Met de verliezen in Gaza en Libanon is de behoefte aan nieuwe militairen heel groot. De uitzonderingspositie van de Haredim liep in juni van dit jaar af, waarna ook Haredi-mannen in aanmerking kwamen voor een oproep. Dat stuitte dan weer op hevig verzet bij de ultraorthodoxen, die massaal de straat opgingen en uitriepen liever te sterven dan in dienst te gaan. Door protesten van religieuze partijen binnen zijn regering, die veel Haredim in hun electoraat hebben, stond Netanyahu terughoudend tegenover het daadwerkelijk oproepen van ultraorthodoxen. Gallant stuurde vlak voor zijn ontslag echter nog 7.000 oproepen uit naar die groep, waarmee hij lijnrecht tegen zijn premier inging.
Apologie van Gallant
Dat besluit heeft de gewezen defensieminister verdedigd. Hij benadrukte na zijn ontslag dat hij van mening blijft dat elke Israelische man van weerbare leeftijd moet dienen in het leger. Ook benadrukte hij dat het hoog tijd is voor een deal; alle oorlogsdoelen in Gaza zouden verder behaald zijn. De meningsverschillen over zo’n deal, zoals het belang van de Philadelphi-corridor, waren klaarblijkelijk onoverbrugbaar. Ten slotte was ook de wens van Gallant om een onderzoek in te stellen naar het falen van de veiligheidsdiensten in de aanloop naar en op 7 oktober tegen het zere been van de premier.
In een emotionele toespraak liet Gallant zich kritisch uit over de inspanningen van de regering voor gijzelaars: “Wie onder de gijzelaars sterft, kan nooit worden teruggebracht. Er is en zal nooit verzoening zijn voor het in de steek laten van de gijzelaars. Het zal een merkteken van Kaïn worden op het voorhoofd van de Israëlische samenleving, en op degenen die dit verkeerde pad leiden.” De afgedankte minister waarschuwde aan het eind van zijn toespraak voor een ‘morele duisternis’ die Israel omringt en sloot af met een saluut naar de strijdkrachten, hun families en de gevallenen.
Fragiele coalitie
De timing van het ontslag is niet willekeurig gekozen. Netanyahu zal gehoopt hebben dat de internationale verontwaardiging tot een minimum beperkt zou blijven doordat alle aandacht naar de Amerikaanse verkiezingen uitging. Toch is dit een tamelijk bizar moment voor het ontslag van een defensieminister; Israel is nog steeds in oorlog met Hamas, Hezbollah en Iran. Dat Gallant de laatste maanden de successen aaneenreeg, maakt de tijdbepaling nog vreemder. Zijn congé moet dan ook worden gezien als een politieke zet.
Coalitiegenoten dreigden al langere tijd met een breuk als het oproepen van Haredim doorgang zou vinden. Met name de Haredi-partijen Shas en Verenigd Torah Jodendom verzetten zich hevig tegen het oproepen van ultraorthodoxen. Daarbij werd zelfs gedreigd de coalitie te verlaten. Eerder dit jaar lag een kabinetsimplosie ook al op de loer, toen het Hooggerechtshof bepaalde dat dienstplichtontwijkers in grote mate vaarwel konden zeggen tegen de overheidssubsidies waarvan de Haredim juist zo afhankelijk zijn. Ultraorthodoxe mannen houden zich hun hele leven bezig met het bestuderen van de Thora en werken niet, waardoor hun gezinnen sterk leunen op uitkeringen en toelages.
Kortetermijnvisie
De ultraorthodoxe partijen wilden dan ook wetgeving doorvoeren om het besluit van het Hooggerechtshof te omzeilen, maar daarvoor bleek geen meerderheid binnen de coalitie te zijn. Daardoor bleef de dreiging van hun vertrek als een zwaard van damocles boven het hoofd van Netanyahu hangen. Het met ontslag van Gallant heeft hij niet alleen zijn coalitie meer ademruimte gegeven, maar ook zijn grootste criticus uit de weg geruimd. Bovendien stak het de premier enorm dat Gallant voor de Amerikaanse regering onder Biden gold als eerste aanspreekpunt en ook het meeste vertrouwen genoot. Met het aanstellen van Israel Katz als vervanger komt er een jaknikker zonder noemenswaardige militaire ervaring op de defensiepost terecht, terwijl diens vacante positie als minister van Buitenlandse Zaken overging op Gideon Sa’ar. Daarmee is de regering in elk geval niet minder conservatief geworden.
Netanyahu heeft met dit besluit in ieder geval zijn eigen controle over het regerings- en defensiebeleid verstevigd. Op de lange termijn kan het echter ook voor zijn eigen politieke toekomst een gevaarlijke stap zijn; de premier geniet al de bedenkelijke reputatie er alles aan te doen zelf langer in het zadel te blijven, zelfs wanneer dat het landsbelang schaadt. Dit besluit doet zijn populariteit geen goed. Voor Israel is zijn beslissing in ieder geval een gevaarlijke zet geweest. Door zijn uitstekend functionerende defensieminister midden in een oorlog de zak te geven, brengt Netanyahu zijn eigen land in een nog benardere situatie.