Wereldleiders op internationaal forum: actie nodig tegen antisemitisme

Vandaag vond het International Forum on Holocaust Remembrance and Combating Antisemitism plaats in het Zweedse Malmö. Wereldleiders, experts en diplomaten gaven toespraken over de status van antisemitisme en holocausteducatie wereldwijd. Gelukkig bleef het niet bij mooie woorden, maar werden ook toezeggingen gedaan om zorgwekkende ontwikkelingen tegen te gaan.

De Zweedse premier Löfvén (midden) op het Forum. Foto: Ninni Andersson/Government offices of Sweden

De Zweedse premier Stefan Löfvén opende het forum. Malmö heeft wisselende associaties als het gaat om haar Joodse bevolking, gaf hij toe. Deense Joden werden er in 1943 door hun landgenoten naartoe gesmokkeld in vissersbootjes, om niet door de nazi’s opgemerkt te worden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Denemarken door de nazi’s bezet, maar Zweden niet. In de nadagen van de oorlog haalde Zweden met konvooien van witte bussen Scandinavische gevangenen op uit concentratiekampen, maar ook niet-Scandinavische Joden. Zo kreeg Malmö de bijnaam ‘haven van hoop’.

Hédi Fried, die ternauwernood Auschwitz overleefde en daarna in Malmö terecht kwam, beschreef er haar eerste indrukken over Zweden: aardigheid, zorg, en echte chocola. Fried is later bekend geworden als gastspreker op scholen, en schreef een boek over de vragen die ze het meeste kreeg van kinderen.

Maar in de afgelopen jaren zijn uit Malmö ook zorgwekkende berichten gekomen over toenemend antisemitisme. In de Joodse gemeenschap werd meermaals de noodklok geluid over intimidatie. Burgemeester Katrin Stjernfeldt Jammeh heeft zich voorgenomen korte metten te maken met het antisemitismeprobleem, nadat haar voorganger Ilmar Reepalu in opspraak kwam door antisemitische uitspraken. Juist om hier een breuk mee te maken, verzocht Stjernfeldt Jammeh de Zweedse regering om het forum daar plaats te laten vinden.

Löfvén herinnerde verder waarom antisemitisme een gerichte aanpak nodig heeft: deze oude vorm van haat bestaat in de kern uit complottheorieën over Joden die heimelijk de wereldmacht in handen zouden nemen. Een samenleving hoeft niet eens Joodse leden te hebben om antisemitisme te herbergen. En vandaag neemt antisemitisme al te makkelijk toe met behulp van sociale media, met complottheorieën over COVID en de ‘great replacement’.

Na de openingstoespraak was er een panel van Holocaustoverlevenden die zich ten doel hebben gesteld om hun verhaal te vertellen aan de jongere generaties. Een van hen, Tobias Rawet, vertelde dat hij ooit Robert Faurisson ontmoette, een beruchte holocaustontkenner. Faurisson vertelde de man dat zijn neven en nichten een “leugen” zouden zijn. Hierop besloot Rawet vervroegd met pensioen te gaan, en de rest van zijn leven zo veel mogelijk op scholen langs te gaan als gastspreker.

Negenentwintig miljoen redenen om antisemitisme te bestrijden

De meest bevlogen toespraak werd gedaan door misschien wel de oudste deelnemer: Yehuda Bauer, professor in Holocauststudies. Hij is inmiddels 95 jaar oud, maar weigerde al zittend zijn boodschap over te brengen.

Genocides en massamoorden zijn vaak voorgekomen in de geschiedenis, vertelt Bauer. Maar de Holocaust is in een opvallend opzicht uniek: de grootschalige moord op Joden was geenszins economisch voordelig, of pragmatisch. De nazi’s hadden Joden als slaven kunnen uitbuiten, maar dat deden ze alleen in sommige gevallen, eventjes. Alle Joden wilden ze uiteindelijk vermoorden. En dat terwijl Joden als groep geen dreiging waren: ze hadden geen staat, geen politieke macht, geen militaire aanwezigheid.

Yehuda Bauer. Foto: Mikael Sjöberg/Government offices of Sweden

Dus waarom werden de Joden uitgepikt? Bauer herinnert dat antisemitisme zijn wortels heeft in de Griekse oudheid. Joden baden tot één god in plaats van meerdere, die ook nog eens niet voor mensen zichtbaar was. Ze werden daarmee het enige volk in de Helleense wereld dat zich weigerde aan te passen aan het heersende polytheïsme. Sindsdien werden verschillen tussen Joden en de omringende meerderheid in het christendom en de islam verder uitvergroot.

Bauer benadrukt dat het niet-pragmatische karakter van de Holocaust betekent dat een vergelijkbare catastrofe zich opnieuw kan voordoen, ook tegen andere groepen. Niet pragmatisme, maar ideologie verklaart waarom de nazi’s de Joden en het Jodendom trachtten uit te roeien. Het geloof in een ‘Joods complot’ lag ten grondslag aan al het denken van de nazi’s, inclusief het bolsjewisme, dat in Hitlers ogen uiteindelijk een Joods project was om het Duitse volk te ondermijnen.

Zodoende kent de Holocaust niet alleen de circa zes miljoen slachtoffers die werden vermoord omdat zij Joods waren. Ook de negenentwintig miljoen niet-Joodse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog kwamen in feite om door antisemitisme. “Zijn negenentwintig miljoen niet-Joodse slachtoffers dan geen negenentwintig miljoen redenen om antisemitisme te bestrijden? Hoeveel meer redenen heb je dan nodig?”, vroeg Bauer aan het publiek.  

Influencers en sociale media

Een van de meest praktijkgerichte bijdragen werd geleverd door Moshe Kantor, voorzitter van het European Jewish Congress.

Kantor herinnert eraan dat jongeren te vaak worden misbruikt voor de doelen van kwaadwillende extremisten. Hij noemt de Taliban, die kinderen al van jonge leeftijd indoctrineren voor hun absolutistische visie. Tijdens de Culturele Revolutie in China zijn miljoenen kinderen geschoold tot gehoorzame onderdanen van een dictatuur. En het wordt al te gemakkelijk vergeten dat de daders van de Kristallnacht van 1938 vaak nog maar tieners waren.

Vandaag heeft extremisme opnieuw de middelen om jongeren voor zich te lokken. Wereldwijd zijn er 1,8 miljard mensen jonger dan 25, en hun aantal groeit. De afgelopen anderhalf jaar zijn ze, dankzij de lockdown en het bereik van sociale media, meer dan ooit blootgesteld aan extremisme, complottheorieën, nepnieuws en antisemitisme. Onderzoek na onderzoek wijst uit dat steeds minder van hen überhaupt weten dat de Holocaust heeft plaatsgevonden. Preventie van extremisme is dan ook een van de grootste uitdagingen van onze tijd, concludeert Kantor.

Tot nog toe zijn inspanningen van regeringen hierin onvoldoende geslaagd, stelt hij. Hij ziet twee manieren om het tij te keren:

Ten eerste moet er een nieuw, transparant sociaal contract komen tussen de generaties. Dit is een belangrijke investering, maar ook een voor de lange termijn. Jongeren moeten toegang hebben tot huisvesting, banen en onderwijs. De economie moet veel beter worden aangepast op digitalisering. Er is al een generatie verloren gegaan aan de financiële crisis van 2008, stelt Kantor. Zonder verbetering zal er weer een generatie verloren gaan aan de gevolgen van de coronapandemie.

Ten tweede moeten sociale mediabedrijven en influencers actief betrokken worden bij de samenleving. Deze werkwijze is relatief snel en haalbaar. Eerst moeten groepen jongeren geïdentificeerd die zich door hun omstandigheden aan elkaar verbonden voelen. Voor iedere groep kunnen ‘micro influencers’ gezocht worden, die daarbinnen vertrouwen genieten van jongeren, en daarmee harten ten hoofden kunnen openen. Kantor noemt een onderzoek dat heeft laten zien dat tijdens de pandemie een enkel gesprek extremistisch gedachtegoed kan ondermijnen.

Vervolgens hebben ook ‘mega influencers’ een rol. Onder meer atleten, artiesten, leiders of royals: kortom, mensen die via sociale en traditionele media direct miljoenen volgers kunnen bereiken. Ook zij moeten worden gemobiliseerd in het voorkomen van extremisme.

Alle aanwezige regeringsleiders werden door Kantor uitgenodigd om met het EJC contact op te nemen bij interesse.  

Toezeggingen

Aan het forum namen vooraanstaande regeringsleiders deel. Naast de bovengenoemden, waren er ook toespraken van de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken Blinken, de Canadese premier Trudeau, de Franse president Macron en de VN-Algemeen Secretaris Guterres. Namens de EU spraken Charles Michel en Ursula Von der Leyen. Ook vertegenwoordigers van techgiganten Facebook en Google namen het woord. De EU-leiders benadrukten het omvattende actieplan tegen antisemitisme en voor het beschermen van Joods leven, dat onlangs is gepresenteerd. 

Namens Nederland was minister van binnenlandse zaken Ollongren aanwezig, samen met de Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding Eddo Verdoner. Ollongren gaf een toespraak in een aparte sessie, die niet openbaar te volgen was.

De forumdeelnemers benadrukten allen dat de strijd tegen antisemitisme en voor het behoud van de herinnering aan de Holocaust niet alleen mag bestaan uit mooie woorden. Een aantal ‘pledges’, oftewel toezeggingen, zijn dan ook apart medegedeeld. Lees hier meer over de beleidspunten naar voren gebracht door Nederland. 

Vanaf komend jaar neemt Zweden de voorzittersrol over in de International Holocaust Remembrance Alliance (IHRA), waar ook Nederland lid van is. In dat kader gaf premier Löfvén aan een najagersrol te willen gaan spelen om na te zien op de implementatie van alle gedane toezeggingen.