Het conflict tussen Israel en Hamas wordt qua slachtoffers vaak omschreven in superlatieven. In de afgelopen maanden lag er veel nadruk op het feit dat er heel veel kinderen en vrouwen omkwamen. Dat zou bewijzen dat de militaire campagne van Israel niet gericht is op Hamas, maar op burgers. Die beschuldiging klonk nog in november. Ontegenzeggelijk zijn er veel vrouwen en kinderen omgekomen, maar de cijfers vertellen toch een ander verhaal.
Huidige stand
Er zijn organisaties die regelmatig updates naar buiten brengen over de aantallen slachtoffers in de Gazastrook. Het gaat dan om het humanitaire kantoor van de Verenigde Naties (OCHA) en de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Beiden baseren zich overigens op cijfers van het ‘Gazaanse ministerie van gezondheid’, een eufemisme voor Hamas. Dat kan overigens ook niet anders, aangezien zij de touwtjes in handen hebben.
De WHO houdt het bij met een dashboard. OCHA publiceert met enige regelmaat updates over de situatie en benoemt daarin de aantallen slachtoffers, die weer gebaseerd zijn op het dashboard. Als we naar de huidige aantallen slachtoffers kijken, dan gaat het volgens deze bronnen om bijna 51.000 slachtoffers tot nu toe in de Gazastrook.
Het aantal omgekomen mannen is 22.300. Dat betreft bijna 44 % van het aantal slachtoffers. Volgens de gegevens van het dashboard zijn 15.600 kinderen omgekomen, dat is 30 % van het aantal slachtoffers. Het aantal omgekomen vrouwen betreft 8.300 en dat is 16 %. Dat zijn duizelingwekkende aantallen.
Historie
Vooropgesteld: het gaat om een zeer gevoelig thema. Maar toch is het goed om hier een nadere blik op te werpen. Als we terugkijken in de tijd, dan zijn de percentages zoals die hierboven staan omschreven flink veranderd. In de eerste maanden van het conflict stond bij het aantal slachtoffers voortdurend het aantal kinderen en vrouwen genoemd, met daarbij de vermelding: “70 % of reported fatalities”. Dat bleef een tijd staan, ondanks het feit dat het niet meer klopte.
Na een periode is dit weggehaald, maar in mei 2024 was er plotseling een daling van 10.000 in het aantal slachtoffers. De reden was dat dit nog niet geïdentificeerde doden zouden zijn. Het leidde dit een enorme verandering in de percentages van de slachtoffers. Het aantal mannen steeg bijna 20 procentpunten, van 29 % naar 48 %. Daaronder verscheen echter wel een zin, dat er 10.000 slachtoffers nog niet waren meegerekend. Die zouden nog onder het puin liggen. Maar sinds februari van dit jaar is deze categorie plotseling weer verdwenen. Volgens het huidige dashboard is bijna elk slachtoffer geïdentificeerd, op een paar honderd na.
Het allergrootste probleem met deze tellingen is dat het net lijkt of er alleen maar burgers om het leven zijn gekomen. Het dashboard maakt geen onderscheid tussen Hamasterroristen en burgers. Hamas weigert om hierover duidelijkheid te geven. Het Israelische leger stelt dat het 20.000 Hamasmilitanten heeft gedood in de Gazastrook, naast 1.600 in Israel zelf op en vlak na 7 oktober 2023. Maar het geeft geen uitgebreide onderbouwing van dit aantal.
Als we uitgaan van dit getal, dan is meer dan 40 % van de doden Hamasmilitant. Dat is heel gemiddeld voor een conflict. Uit onderzoek blijkt dat bij conflicten van de afgelopen decennia er gemiddeld tussen de 40 en 60 % burgerslachtoffers zijn.
Propaganda
De slachtofferaantallen dienen zeker als onderbouwing voor propaganda. Israel stelt regelmatig dat de cijfers überhaupt niet betrouwbaar zijn, omdat ze van Hamas komen. Alhoewel Israel wel lijkt te zeggen dat het aantal slachtoffers an sich wel accuraat is.
Maar het meeste gebruik voor propagandadoeleinden komt van de zijde van Hamas. In de eerste maanden van de oorlog hoorden we vooral dat het aantal vrouwen en kinderen disproportioneel hoog was. De laatste poging om dit te stellen was in november vorig jaar. OCHA bracht toen naar buiten dat volgens hun tellingen 70 % vrouwen en kinderen zijn. Ook Laurens Dassen van Volt en Frans Timmermans van PvdA/GroenLinks herhaalden deze claim nog in december 2024. Maar het huidige dashboard laat zien dat deze aantallen absoluut niet meer kloppen.
Het nieuwe speerpunt is dat Israel zich vooral zou richten op kinderen. We lazen dat ondanks in een bijdrage van Kati Piri van PvdA/GroenLinks. Zij stelde: “Feit is, dit kabinet doet helemaal niets om deze massamoord te stoppen. Helemaal niets. Honderd kinderen per dag die in Gaza worden gedood.” Als we kijken naar het dashboard, dan zien we zeker dat er veel kinderen om het leven zijn gekomen. Maar daar horen wel kanttekeningen bij. Sowieso is het onjuist dat er honderden kinderen per dag zijn of worden gedood. Volgens de cijfers zouden er gemiddeld bijna 28 kinderen per dag om het leven komen. Dit zijn nog steeds afschuwelijke getallen.
Kanttekeningen
Als eerste is het goed om op te merken dat bijna de helft van de bevolking van de Gazastrook onder de 18 jaar is. Daarnaast is het van belang om te kijken naar de oorlogsvoering van Israel. Veruit de meeste slachtoffers vallen bij luchtaanvallen. Die zijn gericht op Hamasdoelen, maar dat leidt onherroepelijk ook tot onschuldige slachtoffers. Gezien het grote aantal minderjarigen in de Gazastrook worden zij al snel letterlijk het kind van de rekening.
Maar de belangrijkste kanttekening zit in de cijfers van het dashboard. Als we kijken naar het aantal gedode kinderen, dan zijn dat er nu 15.600. Volgens de cijfers van OCHA van begin mei 2024 waren dat er op dat moment al 14.500. In de week daarna waren het er 7.797. Volgens OCHA kwam dat omdat daarvoor de cijfers waren gevolgd van het propagandakanaal van Hamas, de “Government Media Office”. Daar stopte OCHA op dat moment mee. De cijfers op dit moment lijken wel te kloppen, maar het is overduidelijk dat tot mei 2024 gebruik is gemaakt van een veel te hoog ingeschat aantal gedode Gazanen.
Als laatste kanttekening geldt dat er maar weinig tot geen bewijsbare voorbeelden zijn van kinderen die opzettelijk gedood zouden worden door Israel. Als dit echt op grote schaal voor zou komen, dan mag verwacht worden dat er veel voorbeelden zijn hiervan.
Voorzichtig
Voorzichtigheid is geboden in deze kwestie. Het zomaar gebruiken van cijfers, zonder eigen onderzoek of grondige controle leidt al snel tot misleidende claims. Deze claims hebben al snel een zeer beschuldigende lading. In tijden van oorlog past het om zeer voorzichtig te zijn, juist ook in de Tweede Kamer.