Al meer dan 15 maanden duurt de oorlog, gestart door Hamas op 7 oktober 2023. In mei 2024 leek het erop dat er een deal zou komen. Het had moeten leiden tot de vrijlating van de gijzelaars en het einde van de oorlog, of op zijn minst een tijdelijk staakt-het-vuren. Daarna bleef het maandenlang stil. Het leidde tot steeds grotere en zeer begrijpelijke radeloosheid bij de families van de bijna 100 gegijzelden, die in de macht bleven van terreurbeweging Hamas. Maar nu is de deal er toch gekomen, alhoewel het Israelische kabinet nog officieel in moet stemmen. Maar dat gaat zeker gebeuren.
Laatste update: 17 januari, 12.00 uur
Israelische politiek
Premier Netanyahu heeft bevestigd dat er een deal is tussen Israel en Hamas. Vooropgesteld: de deal is nog niet bekrachtigd door het Israelische kabinet, dat moet vrijdagmiddag 17 januari gaan gebeuren. Dat woensdag het nieuws naar buiten kwam over een beklonken deal is op zich daarom al opmerkelijk. De aanstaande president Trump was de eerste die het naar buiten bracht en hij roemde vooral zichzelf, net als president Biden vlak daarna. Dat betekent dat er nog maar weinig ruimte over is voor premier Netanyahu en zijn kabinet om anders te beslissen. En dat geeft weer alle ruimte aan Hamas om onrust te zaaien, aangezien de druk nu bij Israel ligt. Donderdagochtend bracht premier Netanyahu naar buiten dat Hamas op het laatste moment nog veranderingen wilde doorvoeren, door namen toe te voegen van terroristen die Israel vrij zou moeten laten. Hamas ontkende bij hoog en laag dat zij iets wilden wijzigen. Maar de beweging profiteert van het feit dat de druk nu bij Israel ligt.
Kabinetscrisis
Wat in ieder geval ook een grote rol speelt is een dreigende kabinetscrisis. Een belangrijke positie is weggelegd voor minister Smotrich. Hij dreigde om met zijn partij uit de coalitie te vertrekken. De partij van minister Ben Gvir heeft eerder al gezegd dat zij de coalitie zullen verlaten als de deal gesloten wordt. Smotrich blijft hameren op het feit dat de oorlog door moet kunnen gaan na de eerste fase van de oorlog. Hij blijft nu in het kabinet tijdens de eerste fase. De tweede fase lijkt onacceptabel voor hem, omdat dit zou leiden tot een volledig terugtrekking uit de Gazastrook en een definitief einde aan de oorlog. Andere partijen hebben al aangekondigd premier Netanyahu te willen steunen als de coalitie dreigt te vallen. Een voorbeeld hiervan is de partij Yesh Atid onder leiding van Yair Lapid.
De kans dat de deal niet door had gegaan was echter klein, gezien de enorme internationale druk en het feit dat de deal al naar buiten was gebracht als beklonken.
De deal
Wat houdt de deal eigenlijk in? De deal is vergelijkbaar met het concept dat voorlag in mei 2024. De deal bestaat in totaal uit drie fasen. In de eerste fase komen in totaal 33 gegijzelden vrij, waaronder vijf vrouwelijke soldaten. Verder gaat het om vrouwen, kinderen en ouderen. Niet alle gegijzelden zullen nog in leven zijn. In ruil daarvoor wordt Israel gedwongen om ongeveer 1700 Palestijnse gevangenen vrij te laten, waaronder terroristen die bloed aan hun handen hebben. De gevangenen worden vrijgelaten op de Westelijke Jordaanoever, met uitzondering van terroristen met bloed aan hun handen. Die gaan waarschijnlijk naar Turkije, Egypte of Qatar.
Deze fase zal in totaal zes weken duren. De gegijzelden zullen gefaseerd vrijkomen, de eerste gijzelaars kunnen al komende zondag vrijkomen. Tijdens deze fase moet Israel zich grotendeels terugtrekken uit de Gazastrook. Dat betekent dat in deze fase de inwoners van de Gazastrook kunnen gaan terugkeren naar het noorden, want Israel moet zich wel gefaseerd terug gaan trekken uit de Netzarim-corridor, die door het midden van de Gazastrook loopt van oost naar west en de strook in tweeën splitst. In de eerste fase blijft Israel wel de controle houden over de Philadelphi-corridor, aan de grens tussen Egypte en de Gazastrook. Nadat de laatste gijzelaars uit de eerste fase zijn teruggekomen heeft Israel nog acht dagen om zich volledig terug te trekken uit de Philadelphi-corridor. Het staakt-het-vuren zal er tenslotte voor zorgen dat er veel meer mogelijkheden zijn om hulpgoederen de Gazastrook in te brengen.
Tweede en derde fase
Na 16 dagen in de eerste fase moeten Hamas en Israel via bemiddelaars gaan onderhandelen over de tweede fase. In deze fase moeten de overige nog levende gegijzelden vrijkomen, opnieuw in ruil voor Palestijnse gevangenen. Waarschijnlijk zijn er in totaal nog 98 gegijzelden in de Gazastrook. In deze fase moet Israel zich volledig terugtrekken uit de Gazastrook. Maar als de onderhandelingen mislukken, dan stopt ook het staakt-het-vuren van de eerste fase.
Daarna volgt de derde fase. In deze fase zouden dan de lichamen van de vermoorde gijzelaars terug moeten komen naar Israel. In de laatste fase moet er daarnaast een plan komen over de wederopbouw van de Gazastrook en het toekomstige politieke gezag.
Hobbels
De grote vraag is natuurlijk: zal de deal uiteindelijk leiden tot de val van Hamas? Israel heeft eerder gezegd dat het niet zal toestaan dat Hamas aan de macht blijft, maar de deal geeft absoluut geen garanties dat dit niet zal gebeuren. Sterker nog: de vrijlating van honderden Palestijnse gevangenen zal de populariteit van Hamas vergroten. Bovendien claimt Hamas de deal al als een overwinning.
Daarnaast is er het risico dat de tweede fase van de deal mislukt. Daarvoor zijn namelijk weer opnieuw onderhandelingen nodig. Het gaat dan bovendien om de vrijlating van Israelische militairen die gegijzeld zijn. Hamas zal daarvoor een hoge prijs vragen. De kans bestaat dat de partijen hier niet uit gaan komen. Zal Israel dan weer de strijd hervatten tegen Hamas? De vraag is hoe president Trump hier tegenover zal staan. Bovendien zal de interne druk in Israel alleen maar toenemen, om alle gijzelaars terug te krijgen. Die druk kan Israel ook in de toekomst kwetsbaar maken: blijkbaar doet Israel er alles aan om gegijzelden terug te krijgen. Dat maakt het een tactiek die aantrekkelijk zal blijven voor terreurbewegingen die het op Israel gemunt hebben. Alle psychologische factoren lijken in het nadeel van Israel te gaan werken.
Amerikaanse druk
De vraag is natuurlijk: waarom komt de deal er nu wel? Het lijkt er sterk op dat de Amerikaanse druk hierbij heeft geholpen en dan vooral die van aankomend president Trump. Veel mediakanalen stellen dat premier Netanyahu meer onder druk is gezet. Maar dat geldt evengoed voor Hamas, dat eerder al in de eerste fase van de deal een volledige terugtrekking eiste. De dreigementen van Trump lijken zeker geholpen te hebben om Hamas alsnog aan de tafel te krijgen. Israelische functionarissen wijzen bovendien op de ineenstorting van de Iraanse As van verzet, namelijk de val van het Assad-regime in Syrië en de nederlaag van Hezbollah.
De vraag is ook: wat heeft aankomend president Trump gezegd tegen premier Netanyahu? De twee hebben een goede relatie. Het is opvallend dat premier Netanyahu nu toch de deal doordrukt, met het risico van een einde aan zijn regering. Toch was dit voor premier Netanyahu een goed moment, omdat Hamas door de komst van Trump ook bereid was om concessies te doen. De Trump-regering laat aan alle kanten doorschemeren dat zij Israel onvoorwaardelijk steunt. Wellicht bestaat dat ook uit meer wapenleveranties of steun bij de aanpak van Iran.
Einde oorlog
Dat de gijzelaars nu naar huis toe kunnen komen en dat er een einde zou kunnen komen aan de oorlog in de Gazastrook is goed nieuws. De families van de gegijzelden, Israel en de wereld kunnen niet langer wachten. Het laat zien dat Israel alles doet om de gegijzelden terug te krijgen, ondanks de pijnlijke concessies. Ook de inwoners van de Gazastrook snakken naar een einde van het geweld. Het kan wel afleiden van de voortdurende oorlogsmisdrijven van Hamas, namelijk het gegijzeld houden van tientallen onschuldige burgers. Israel wordt nu gedwongen om gevangenen met bloed aan hun handen vrij te laten. Het is helaas een noodzakelijk offer, een hoge prijs. Wat hiervan de consequenties zullen zijn in de toekomst weten we niet. Het laat zien hoe lastig het is voor een democratisch land om terreur te bestrijden.
Het idee dat Hamas wel eens aan de macht zou kunnen blijven geeft een wrange nasmaak. Zij zullen de deal claimen als een overwinning en wellicht aan populariteit winnen. Dat is eigenlijk onverteerbaar.