Nu Libanon en Israel een akkoord hebben bereikt over een wapenstilstand, rijst de vraag welke invloed dit gaat hebben op de veiligheid en stabiliteit in de regio. Houdt het staakt-het-vuren überhaupt stand? Hoe ziet de toekomst eruit voor Hezbollah? Behoort een deal tussen Hamas en Israel ook tot de mogelijkheden? En wat doet Iran? Wat betekenen de recente ontwikkelingen in Syrië voor de regio? In deze analyse proberen we antwoord te geven op die vragen, ook in het licht van de aanstaande tweede termijn van Donald Trump als president van de Verenigde Staten. Het Midden-Oosten is in elk geval nog lang niet in rustig vaarwater gekomen.
Handhaving wapenstilstand
Op het akkoord tussen Israel en Libanon is met verdeeldheid gereageerd. Wereldleiders spraken hun goedkeuring uit, maar niet iedereen heeft vertrouwen in een goede afloop. Veel scepsis is gericht op de effectiviteit van UNIFIL en het Libanese staatsleger om de bepalingen uit de overeenkomst daadwerkelijk te handhaven. Sinds zijn mandaat in 1978 is de VN-vredesmacht onophoudelijk gehinderd door Libanese militanten en burgers, waardoor het niet bij machte is geweest Hezbollah ook maar een strobreed in de weg te leggen. Het Libanese staatsleger is in alle opzichten inferieur aan de terreurgroep en bovendien gecorrumpeerd door de terreurgroep.
Er zijn dan ook twijfels over de duurzaamheid van de wapenstilstand. Van het Libanese staatsleger wordt niet verwacht dat zij de wapens op zullen nemen tegen Hezbollah. Daarvoor ontbreekt het de officiële strijdkrachten aan middelen, mankracht en motivatie. Omdat ook UNIFIL niet bepaald zijn waarde heeft bewezen in de afgelopen veertig jaar, eiste Israel tijdens de onderhandelingen dat het vrijheid van handelen zou behouden als Hezbollah zich toch weer zou vestigen in Zuid-Libanon. Waterdicht is het staakt-het-vuren voorlopig nog niet; beide partijen nemen elkaar incidenteel nog onder vuur. Desondanks is het niet waarschijnlijk dat het akkoord verscheurd wordt en de oorlog op korte termijn hervat zal worden.
De staat van Hezbollah
Ondanks de zorgen over de houdbaarheid van het bestand op de lange termijn, lijkt het onwaarschijnlijk dat Hezbollah binnen afzienbare tijd weer op krachten kan komen. De terreurbeweging kreeg de afgelopen maanden de ene na de andere dreun te verwerken en zag met name de hogere echelons flink uitgedund worden. Ruwe schattingen, van beide kanten, gaan uit van zo’n 4000 gedode militanten en een veelvoud aan gewonden. Van het wapenarsenaal dat met Iraanse steun zo omvangrijk was geworden, is minder dan de helft over. Voor de terreurgroep is het nu dan ook een kwestie van de wonden likken.
Behoudens de personele en materiële verliezen heeft Hezbollah ook forse schade aan het imago geleden. Onder leiding van wijlen Hassan Nasrallah pochte de terreurbeweging decennialang dat het ‘de zionistische entiteit’ zou verslaan. Niet alleen verloor Hezbollah zijn onbetwiste leider, maar ook zijn geloofwaardigheid. Het herstel daarvan zal zo mogelijk nog meer tijd kosten dan het aanvullen van verliezen. De fanatieke aanhang – met name onder de sjiitische bevolking – zal de beweging weliswaar onvoorwaardelijk trouw blijven, maar het gezichtsverlies is zowel in eigen land als in de regio groot. Dat geldt in bredere zin voor de gehele As van verzet. Net als Hezbollah lijkt dat verbond fragieler dan ooit.
Hamas
Voor de restanten van Hamas is het in elk geval een hard gelag dat zijn Libanese bondgenoot de wapens neer heeft gelegd. De Palestijnse terreurbeweging is zo mogelijk nog harder geraakt dan Hezbollah en lijkt er steeds meer alleen voor te staan. Met zijn aanval op 7 oktober heeft Hamas zijn hand overspeeld, zo is wel duidelijk. De veronderstelling dat andere elementen binnen de As van verzet zich aan zouden sluiten bleek een misvatting. Hezbollah gaf beperkte steun in de vorm van raketaanvallen, Iran durfde evenmin voluit te gaan.
Met de gijzelaars hebben de Palestijnse terroristen nog wel een troef in handen, maar verder is de situatie voor Hamas uitzichtloos. De terreurbeweging gaf dan ook daags na het staak-het-vuren in Libanon aan tevens open te staan voor een deal. Die koerswijziging was mogelijk na de dood van Yahya Sinwar, die vurig had gehoopt op een regionale oorlog waarin Israel vernietigd moest worden. Uiteindelijk bleek het Hamas dat verwoest werd, waardoor het nu snakt naar een deal. Egypte heeft inmiddels serieuze stappen genomen om de onderhandelingen nieuw leven in te blazen. Daarnaast heeft Hamas zich inmiddels verzoend met rivaal Fatah; de gezworen vijanden hebben een akkoord bereikt over het bestuur van een naoorlogs Gaza.
Israel
Daarvoor moet ook Israel overtuigd worden. Het is maar zeer de vraag of de regering daar momenteel op zit te wachten. Het bestand met Hezbollah verschaft Israel juist de mogelijkheid om Hamas nog verder klem te zetten. Bovendien was het Hamas dat verantwoordelijk was voor de gruweldaden op 7 oktober, waardoor Israel nog niet klaar is met de Palestijnse terreurbeweging tot ze volledig beroofd is van haar politieke en militaire capaciteiten. Totdat ook dat oorlogsdoel bereikt is, zal de oorlog tegen Hamas niet eindigen. Voor een gijzelaarsdeal staat Netanyahu nadrukkelijk wel open.
In zijn laatste maanden in het Witte Huis poogt Joe Biden nog een laatste keer om een staak-het-vuren in Gaza voor elkaar te krijgen. Erg waarschijnlijk lijkt dat niet; aangenomen wordt dat Netanyahu in ieder geval zal rekken tot Donald Trump geïnstalleerd wordt. De twee staan op goede voet met elkaar, terwijl de band tussen Biden en Bibi het laatste jaar juist verslechterde. De Israelische premier verwacht onder Trump minder beperkingen te hebben in de aanpak van Hamas en Iran. Of Hamas zo veel geduld heeft, is maar de vraag. De aanstaande Amerikaanse president waarschuwde de Palestijnse terreurbeweging dat ‘de hel los zal barsten’ als de gijzelaars niet vóór zijn inauguratie vrijgelaten zijn.
Iran
Dat baart ook Teheran zorgen. Met Trump in the oval office zullen de duimschroeven flink aangedraaid worden, zo is de verwachting. De Republikein zal bovendien minder moeite hebben met een Israelische aanval op nucleaire doelwitten in Iran, iets wat voor Biden onbespreekbaar was. In zijn eerste termijn liet Trump al in woord en daad merken dat hem er veel aan gelegen is te voorkomen dat Iran een kernmacht wordt. Datzelfde geldt voor Israel en Netanyahu in het bijzonder; het uitschakelen van Teherans kernprogramma blijft een langgekoesterde wens. Bij de laatste aanval in oktober wist Israel de Iraanse luchtverdediging lam te leggen, waardoor Iran zeer kwetsbaar is. Dat realiseren de mullahs zich maar al te goed. Hoewel zij wraak zwoeren, zal geen excuus onbenut worden gelaten om geen ‘vergeldingsaanval’ op Israel uit te hoeven voeren.
In de wapenstilstand tussen Israel en Hezbollah lijken de ayatollahs hun uitvlucht te hebben gevonden. Bij monde van buitenlandminister Esmaeil Baghaei liet het regime zich al ontvallen dat een ‘reactie op de Israelische agressie’ nu wellicht van de baan was. Met het mislukken van Irans strategie – vertrouwen op proxy’s en ballistische raketten – moet het land terug naar de tekentafel. Teheran zal zich naar alle waarschijnlijkheid gedeisd houden, maar wel in stilte verder werken aan het kernprogramma. Dat Iran zich nu mogelijk meer terug gaat trekken, heeft buiten de militaire kwetsbaarheid ook te maken met de deplorabele economische situatie waarin het land verkeert. Het regime kan het zich niet veroorloven nu all-in te gaan.
Syrië
De verzwakking van Iran en Hezbollah – maar ook zeker Rusland – hebben verstrekkende gevolgen voor Syrië. In het buurland van Israel hebben rebellen hun kans schoon gezien om een grootschalig offensief te starten tegen het regime van Bashar al-Assad. De dictator heeft de beschikking over een exceptioneel zwak leger, bestaande uit ongedisciplineerde, ongemotiveerde en slechtgetrainde dienstplichtigen. Tien jaar geleden konden regeringstroepen de opmars van Islamitische Staat niet voorkomen, nu gingen andere salafistische jihadi’s wederom als een mes door de boter. De timing van het offensief kan niet los worden gezien van de wapenstilstand tussen Hezbollah en Israel.
Voor Israel zijn de ontwikkelingen aan de andere kant van de grens in ieder geval iets om scherp in de gaten te houden. Enerzijds vormt Syrië een belangrijke bondgenoot van Iran en Hezbollah, waarvoor het tevens fungeert als wapensmokkelroute. In het geval dat het regime van Assad valt, zou het voor Iran een stuk lastiger worden om de Libanese terreurgroep te voorzien van wapens. De rebellerende groeperingen in Syrië staan vijandig tegenover Teheran en Hezbollah. Anderzijds dragen de Syrische rebellen de Joodse staat niet bepaald een warm hart toe. De groeperingen die momenteel de wapens op hebben genomen zijn van fundamentalistisch islamistisch karakter.
Een machtsovername door rebellen die ideologisch verwant zijn aan bijvoorbeeld Hamas zal weinig Israeli’s positief stemmen. Met name de onvoorspelbaarheid die met een jihadistische putsch gepaard zou gaan, zorgt ervoor dat in Tel Aviv voorlopig nog niet de polonaise moet worden gelopen. Op de korte termijn zijn de ontwikkelingen in Syrië echter koren op de molen voor Israel. Problemen voor Assad, zijn problemen voor Iran.
Strategie, ideologie en isolement
Dat Hezbollah zich nu teruggetrokken heeft uit de strijd, Hamas op de knieën is gebracht en Iran kwetsbaarder is dan ooit neemt niet weg dat deze groeperingen ideologisch gezien nog steeds volharden in hun overtuiging dat Israel – ‘de zionistische entiteit’ – van de kaart moet worden geveegd. Die opvatting staat gelijk aan het zwaarste strategische oorlogsdoel dat we kennen binnen de internationale betrekkingen. Het gaat dan om niveau 6/6: beslissende overwinning. Ter duiding: Israel hanteert in de strijd tegen Hamas ook niveau 6, terwijl het tegen Hezbollah op niveau 3 (aantasting van militaire capaciteiten) acteerde. Iran en zijn bondgenoten zien in dat het behalen van een beslissende overwinning op korte termijn niet realistisch is.
De oorlog die de As van verzet heeft ontketend op 7 oktober 2023 heeft voor de langere termijn echter wel degelijk bijgedragen aan het dichterbij brengen van dat doel. De positie van Israel binnen de internationale gemeenschap is onmiskenbaar verslechterd. Aantijgingen van genocide, etnische zuivering, oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid halen dagelijks het nieuws. Met zaken bij het Internationaal Strafhof (ICC) en het Internationaal Gerechtshof (ICJ) krijgt de demonisering van de Joodse staat bovendien een juridische grondslag. Militair gezien gaat Israel deze oorlog wel winnen, maar het groeiende isolement waarin het land steeds verder wegzakt is een verontrustende ontwikkeling. Iran heeft het geduld om af te wachten tot alle steun voor de Joodse staat verdampt is. Het dient niet onderschat te worden hoe onwrikbaar Teheran is in zijn wens Israel te vernietigen.
Het is niet ondenkbaar dat Israel kiest voor een directe confrontatie met het land dat uit is op zijn annihilatie. Met een mogelijk akkoord van Trump voor een aanval op nucleaire doelen zou Israel wel eens de beslissing kunnen nemen het kernprogramma van Iran met militaire middelen te stoppen. De dreiging vanuit Teheran is nu al existentieel; voor Israel is het dan ook onacceptabel als Iran een kernmacht zou worden. In de strijd om zijn eigen voortbestaan heeft de Joodse staat wellicht geen andere keuze. In elk geval kan geen enkele optie uitgesloten worden om de veiligheid van Israel en zijn inwoners te garanderen.