Jenin komt naar voren als knooppunt van Israels nieuwe terreurgolf. De stad op de Westelijke Jordaanoever, die na de Tweede Intifada de belofte van voorspoed en rust bij zich droeg, is veranderd in een bolwerk voor militante groepen. Nog altijd herstelt de economie van Jenin van de coronabeperkingen, terwijl nieuwe beperkingen in de mobiliteit, door een golf van terroristen uit Jenin, de stad in een neerwaartse spiraal brengt. Bescheiden economische successen uit de afgelopen jaren maken plaats voor wapensmokkel en ‘martelaarschap’. Vier terroristen uit de meest recente golf kwamen uit Jenin.
De horizon boven Jenin. Bron: Wikimedia Commons.
Voor Israel’s veiligheidsorganisaties was Jenin tot circa 2020 een voorbeeld van Palestijnse stabiliteit: een stad met een bloeiende economie, zonder al te grote aanwezigheid van gewapende militanten, waardoor er slechts een relatief kleine IDF-troepenmacht in de buurt nodig was. Soldaten patrouilleerden er nauwelijks, en men rukte alleen uit bij specifieke inlichtingen. De economie van Jenin was afhankelijk van de handel van duizenden Arabische burgers uit Israel, en arbeiders uit de stad gingen dagelijks in Israelische steden aan het werk. Tot voor kort bleven inwoners van Jenin in grote getalen in Israel werken. De afgelopen weken reisden inwoners van Jenin ook regelmatig Israel in om terreuraanslagen te plegen.
Deze relatieve rust kwam ook een beetje als een aangename verassing voor de meesten aan Palestijnse en Israelische kant. In 2002 was Jenin de plaats van een bloederige veldslag, ten tijde van de Tweede Intifada. 23 Israelische soldaten, 48 Palestijnse militanten en 5 Palestijnse burgers kwamen om tijdens een gevecht van huis tot huis, tien dagen lang. Israel trok toen Jenin en het aangesloten vluchtelingenkamp om terreurorganisaties aan te pakken, die achter een lange en dodelijke serie zelfmoordbomaanslagen zat. Toch ging Jenin na de Tweede Intifada binnen een paar jaar van een notoire terreurhoofdstad tot de rustigste, meest welvarende stad op de Westoever tussen circa 2017 en 2020. Uitgerekend Jenin werd eventjes een symbool van hoop op betere tijden.
De stad die een paar jaar symbool stond voor nieuwe, verbeterde relaties met Israel, heeft de afgelopen weken om geheel andere redenen de krantenkoppen gehaald: de stad, het vluchtelingenkamp en de nabijgelegen dorpen zijn hét bolwerk van de grootste terreurgroepen in de regio zoals Islamitische Jihad en Hamas. Israel reageert met invallen om terroristen uit te schakelen, die graag meedoen aan de huidige terreurgolf. Als reactie daarop beval de coördinator van overheidsactiviteiten in de Palestijnse gebieden (COGAT) de toegang van Israelische burgers tot de stad stop te zetten, waardoor 75 procent van de koopkracht in de economie van de stad werd weggenomen. Voor Palestijnen is Jenin hét symbool van ‘verzet tegen de Israelische bezetting’ geworden, en dan met name het aangrenzende ‘vluchtelingenkamp’. Zo scandeerde Palestijnen op de Tempelberg, tijdens Ramadan, de naam van deze plaats en eerden zij haar ‘verzetsstrijders’. Zelfs in tijden die door Israel als ‘rustig’ worden gekenmerkt, blijft de IDF haar nachtelijke invallen uitvoeren om verdachten te arresteren.
Sancties spelen terreurfracties in de kaart
De sancties van Israel tegen de stad zijn bedoeld om de toegang van terroristen tot Israelische bevolkingsgebieden te beperken. De militaire acties in de stad die Israel uitvoert, zijn nodig omdat de PA zelf geen enkele controle over de stad heeft. Bovendien moedigt de PA in het Arabisch allerlei vormen van ‘verzet’ aan, ook al heeft de PA officieel alle vormen van geweld afgezworen. Aanhoudende sancties zouden ook de Hamas en de Islamitische Jihad in de kaart kunnen spelen.
Door armoede en verveling radicaliseren de Palestijnen van de Westbank. Zij worden openlijk door terreurgroepen als Hamas en discreter door de Palestijnse Autoriteit aangemoedigd “een bijl te pakken” en zich aan te sluiten bij de recente reeks lone wolves die al tientallen Israeli’s vermoordden.
De veranderingen die de stad heeft ondergaan, zijn niet in één keer gebeurd. Die tijd heeft de voorwaarden geschapen voor de dodelijke golf van Palestijnse aanvallen op Israelische burgers in de afgelopen weken: de economie werd platgelegd en onrust over coronamaatregelen groeiden. Zowel Islamitische Jihad als Hamas zag in die onrust een kans.
De centrale moskee in Jenin. Bron: Flickr.
Terrorisme als nieuw onderdeel van de economie
Alhoewel de ‘autoriteit’ van de Palestijnse Autoriteit lang niet altijd zo sterk gold, was in 2018 de beoordeling van Jenin door de veiligheidsorganisatie zo mild dat de IDF daar slechts één bataljon had gestationeerd. Deze houding gaf de bewoners van de regio een eigen rust en stilte. De centrale ligging en de lage prijs van goederen waren aantrekkelijk voor Israelische Arabieren, en sommige inwoners van Jenin brachten geld binnen door al dan niet legaal in Israel te werken.
Omdat de economie in coronatijd werd afgeknepen door de strikte coronamaatregelen, steeg de georganiseerde misdaad. De handel in drugs, gestolen auto’s en wapens was al langer een belangrijk onderdeel van zwarte lokale economie en inkomstenbron van plaatselijke terreurcellen, maar in coronatijd nam dat een vlucht. Terwijl de Palestijnse Autoriteit zijn handen vol had met het handhaven van de coronabeperkingen, grepen jongeren de kans om wapens van terreurgroepen en criminele bendes te smokkelen. Van M16’s tot de befaamde AK74, maar ook geïmproviseerde wapens, zoals de ‘carlo‘. Werkloze jongeren werden aangemoedigd om op IDF-troepen in het gebied te schieten. De zakken van Hamas zijn diep.
‘The Jenin Squad’, militanten uit Jenin, schieten ongericht in de nauwe straten van Jenin. Foto: Abu Ali Express
‘Mobiliteit’ als discussiepunt
Hamas verloor echter de focus op dit gebied, na de Gaza-oorlog van 2021. Hamas werd gedwongen zich te concentreren op wederopbouw. Dat maakte de situatie in het voorjaar van 2022 niet rustiger. In een poging de Palestijnse bevolking van de Westoever weer meer rust, welvaart en perspectief te bieden, versoepelde Israel grenscontroles voor Palestijnse (illegale) arbeiders, en bij veel bekende illegale grensovergangen werd een oogje dichtgeknepen. Het mocht niet baten. Sterker nog, het sorteerde een tegenovergesteld effect: in de meest recente golf van terreur kwamen plegers van aanslagen zoals die bij Elad en Bnei Brak opvallend vaak uit Jenin of nabijgelegen dorpen. Als reactie op deze aanslagen kwamen Israelische militaire acties tegen terreurcellen in Jenin en omgeving, die uiteindelijk leidden tot het tragische ongeval waarbij Shireen Abu Akleh de dood vond.
In Israel is die ‘mobiliteit’ voor Palestijnen een heikel punt. Aan de ene kant zorgt mobiliteit ervoor dat terroristen makkelijker aanslagen kunnen plegen, aan de andere kant zorgt te weinig mobiliteit voor een heikele sociaaleconomische situatie waarbij radicalisering op de loer ligt. Binnen een het Internationale Instituut voor Counterterrrorisme is ‘mobiliteit’ en de daaraan vast klevende ethiek een hot topic.
Onder luide aanmoediging van Hamas in Gaza en de lokale afvaardiging van de Palestijnse Islamitische Jihad pleegden jongeren uit Jenin recentelijk verschillende aanslagen in Israel. Andere geradicaliseerde jongeren uit de stad die zichzelf blijft beschouwen als het ‘hol van de leeuw’ en het episch centrum van ‘Palestijns verzet’ konden niet achterblijven. Het martelaarschap lonkt.
De vraag voor zowel Israelische als Palestijnse veiligheidsexperts is: hoe komt de relatieve rust van voor de coronacrisis weer terug? De geschiedenis leert dat de situatie in Jenin snel kan overgaan van rust daar gewelddadige chaos – maar als de politieke wil er is, ook andersom.
Meer weten over de Palestijnse Islamitische Jihad? Lees deze achtergrond.