Machtsblokken voor en tegen Netanyahu in beeld

Met nog een maand te gaan voor de Israelische verkiezingen, beginnen partijen openlijk machtsblokken voor en tegen regerend premier Benjamin Netanyahu te vormen. Net als in voorgaande verkiezingen heeft de Likoed wederom de steun gekregen van de charedische (‘ultraorthodoxe’) partijen Shas en Verenigd Tora Jodendom (VTJ). Opnieuw lijken de verkiezingen van 23 maart een referendum over de machtspositie van Netanyahu te worden.

De drie partijen overeen dat zij opnieuw met elkaar willen regeren na de verkiezingen. Shas en VTJ tekenden een verklaring dat zij alleen in een door Likoed geleide regering zullen stappen. De jarenlange samenwerking tussen de seculiere Likoed en de charediche partijen leidde de afgelopen tijd opnieuw tot spanningen in de samenleving, mede doordat veel van de charedische gemeenschap openlijk lak had aan de coronamaatregelen, zonder dat de overheid ingreep. Terwijl de rest van het land in lockdown gegooid werd, bleven scholen en seminaria in charedische wijken en steden open, en werd er zo gereld tegen de coronamaatregelen dat men even sprak van een ‘charedische intifada’. Veel van de Israelische gemeenschap heeft er ook genoeg van dat charedische mannen vrijgesteld blijven van de dienstplicht, en dat zij vaak vrijwillig werkloos blijven en van uitkeringen leven.

De extreemrechtse Nationaal-Religieuze Lijst, geleid door Bezalel Smotrich, werd ook gevraagd eenzelfde verklaring te tekenen, maar ging niet zo ver om zich volledig te committeren aan de Likoed. Daarentegen sloot Smotrich wel een deal met Netanyahu, dat hij de premier zal aanwijzen als zijn keuze voor formateur. De samenwerking tussen de voormalige rechtervleugel van Yamina en het Kahanistische Otzma Yehudit (‘Joodse Kracht’) werd op initiatief van Netanyahu gevormd, om te voorkomen dat er stemmen op (extreem)rechts verloren zouden gaan aan een partij die alleen de kiesdrempel niet zou halen. Bovendien is deze partij de premier beter gezind dan Naftali Bennett van Yamina, en gaan de vijf zetels die de religieus-zionistische partij haalt vooral ten koste van Yamina.

Yair Lapid en Naftali Bennett. (bron: Flickr)

Yamina valt tussen de machtsblokken

Waar voorheen pro-nederzettingenpartij Yamina (‘Rechtsaf’) zich vaker aansloot bij een rechts blok geleid door Likoed, houden zij nu hun opties open. Bennett en Netanyahu hebben een persoonlijke vete, al heeft Bennett de samenwerking nog niet helemaal afgewezen. Gideon Sa’ar van Nieuwe Hoop heeft wel beloofd niet met “Bibi” Netanyahu te regeren: de seculier rechtse partij is door Sa’ar opgericht als tegenreactie op de machtspositie en vermeende corruptie van de inmiddels langst regerende premier in de geschiedenis van de staat. Avigdor Lieberman, de leider van Russisch-seculier rechtse partij met Yisrael Beitenu, herhaalde recentelijk nog zijn standpunt dat hij niet meer met de charedische partijen wil regeren, en zijn afkeer van (samenwerken met) Netanyahu was al vele verkiezingsrondes bekend.

Helaas voor Lieberman wist Bennett het voor elkaar te krijgen om de verhoudingen in het anti-Netanyahu kamp te verstoren. Zo stelde Bennett dat hij nooit in een coalitie zal stappen die geleid wordt door een “linkse partij, waaronder Yesh Atid“. Toen hij te horen kreeg dat Yair Lapid zichzelf als centrumrechts staatsman beschouwt, reageerde Bennett met “Hij mag zich een kangoeroe noemen, als hij dat wil.” Bennett en Lapid hebben ondanks grote politieke meningsverschillen een vriendelijke relatie onderling.

Bennett sloot dan ook nadrukkelijk niet uit dat Yesh Atid zich aansluit bij een coalitie waarin Yamina de leiding heeft. Hoewel Yesh Atid volgens alle peilingen de grootste partij na Likoed wordt, en minstens vijf zetels meer dan Yamina kan verwachten, wil Bennett alsnog premier worden: “Het is tijd om Netanyahu te vervangen, en dat kan alleen Yamina. De meerderheid van het volk is rechts.” Of de rechtse heren zullen Bennett en Sa’ar kunnen samenwerken met Arbeid (Avoda) of Meretz, wat nodig zal zijn om een coalitie te vormen, is ook nog maar de vraag. Ook toen linkse partijen in de positie waren om te regeren, voor het laatst Arbeid onder Ehud Barak in 1999, ging dat wel altijd in samenwerking met charedische en/of zionistisch-orthodoxe partijen. Duidelijk is dat de Verenigde Lijst geen deel uit zal maken van een regering. 

De twee machtsblokken staan nu vrijwel gelijk in de peilingen, wat het vormen van een coalitie na de verkiezingen niet makkelijker zal maken. Hoe erg het ook klinkt, een vijfde verkiezingsronde sinds april 2019 blijft een mogelijkheid als er geen stabiele coalitie gevormd kan worden.