Wat betekent de Israelische verkiezingsuitslag? Een analyse

Het Israelische partijlandschap is zeer sterk opgeschud, maar achter de verkiezingsuitslag schuilt stabiliteit. De verhoudingen in het parlement veranderen niet wezenlijk. Premier Netanyahu kan waarschijnlijk over rechts doorregeren.

Foto: Premier Benjamin Netanyahu (bron Foreign and Commonwealth Office, Verenigd Koninkrijk)

Het Israelische politieke landschap is gisteren drastisch opgeschud. Qua zetelwinst deden Likoed en uitdager Blauw en Wit goede zaken. Volgens de voorlopige uitslag zouden beide partijen 35 van de 120 zetels behalen. Kiezers ter rechterzijde van het politieke spectrum zijn massaal voor Likoed gegaan, kiezers ter linkerzijde van het spectrum voor Blauw en Wit.

De prognose van de voorlopige uitslag, die nog wel kan worden beïnvloed door de stemmen van soldaten, diplomaten en gevangenen die nog moeten worden geteld, is als volgt:

Prognose van de voorlopige uitslag in zetelaantal. Meer details in het uitklapmenu onderaan de pagina.

Verliezers en winnaars

Van de zege van Likoed en Blauw en Wit zijn de kleinere partijen in het linkse en rechtse blok het slachtoffer geworden. Aan de linkerkant is de eens almachtige Arbeidspartij, die het land decennialang regeerde, gereduceerd tot slechts zes zetels. Ook Meretz verloor: de groenen gingen van vijf naar vier zetels.

Ter rechterzijde verloor het centrumrechtse Kulanu zes zetels. Moshe Feiglins nationaal-libertarische Zehut-partij, de verrassing van de campagne, verraste nog een laatste keer door de kiesdrempel niet te halen. Datzelfde geldt vermoedelijk voor Nieuw Rechts van ministers Naftali Bennett en Ayelet Shaked. Die partij was slechts een paar duizend stemmen van de kiesdrempel verwijderd. Met behulp van de stemmen van soldaten, die nog moeten worden geteld, hoopt Nieuw Rechts toch nog de Knesset in te komen. Maar zelfs als dat gebeurt, heeft de partij bepaald niet de electorale doorbraak bereikt waarop ze aanvankelijk hoopte.

Andere partijen bleken daarentegen immuun voor de drang om Likoed of Blauw en Wit de grootste partij te maken. Tegen de verwachtingen in wist de charedische partij Shas niet alleen verlies te voorkomen, maar zelfs de derde partij te worden en een zetel te winnen. Ook de andere ultra-orthodoxe partij, Verenigd Torah-Jodendom, boekte winst: van zes naar acht zetels. En Avigdor Liebermans partij Israel Ons Huis, door veel analisten al politiek dood verklaard, verloor slechts één zetel; de partij behoudt er vijf.

De Arabische partijen verloren gezamenlijk drie van de dertien zetels die ze voorheen hadden. Veel Arabische Israeli’s lijken niet meer naar de stembus te zijn gegaan, omdat ze hun vertrouwen in het systeem zijn verloren. Desalniettemin hebben beide Arabische allianties de kiesdrempel wel gehaald – Ra’am-Balad slechts op het nippertje. De totale opkomst lijkt met iets minder dan 70% net wat lager te liggen dan de vorige keer.

Achterliggende patronen

Hoewel er in het partijlandschap dus veel is veranderd, valt vanaf een grotere afstand bezien vooral de stabiliteit op. De rechts-religieuze partijen hebben op basis van de prognose (waarin hier en daar nog een zetel kan verschuiven) 65 zetels behaald. De midden- en linkse partijen kwamen tot 45 en de Arabische partijen tot 10. In de onderstaande tabel is te zien dat de verhoudingen nauwelijks zijn veranderd ten opzichte van de vorige verkiezingen.

 

  Rechtse en religieuze partijen Midden- en linkse partijen Arabische partijen
Verkiezing 2009 65 44 11
Verkiezing 2013 61 48 11
Verkiezing 2015 67 40 13
Prognose 2019 65 45 10

 

Maar binnen de blokken hebben zich wél veranderingen voorgedaan.

Het centrumlinks-Arabische blok

Het centrumlinks-Arabische “blok” is verrechtst. Waar de Zionistische Unie expliciet links was, vermeed Blauw en Wit dat stigma. Onder leiding van Benny Gantz zette de partij in op het meer algemene thema verandering. De alliantie was er met name op gericht om Netanyahu’s herverkiezing te voorkomen en omvat zowel mensen met een centrumlinks als met een centrumrechts profiel. In dat kader profileerde de partij zich als verantwoordelijk op het gebied van veiligheid. Dat ging gepaard met militaristische reclamespotjes die eerder bij een rechtse partij zouden passen. Met deze strategie won Blauw en Wit inderdaad veel zetels, maar minder dan gehoopt en minder dan nodig om de rechtse partijen van een meerderheid te houden.

 

Arabische partijen 10 -3
Expliciet linkse partijen 10 -19
Het seculiere midden 35 +24
Totaal centrumlinks 45 +5
Totaal centrumlinks en Arabisch 55 +2
 
Het rechts-religieuze blok

Ter rechterzijde verloren zowel het centrumrechtse Kulanu als de religieus-zionistische partijen ter rechterzijde van Likoed zetels. Tegen de verwachtingen in wonnen de charedische partijen aan steun – naar het schijnt door een bijzonder hoge opkomst onder ultra-orthodoxen.

Kulanu lijkt te zijn gemangeld tussen Blauw en Wit en Likoed: de partij verloor waarschijnlijk zetels aan beide partijen. Dit verklaart de nettowinst van centrumlinks en het nettoverlies van het rechtse blok tot op zekere hoogte.

Voor een groep rechts-religieuze kiezers was de Unie van Rechtse Partijen wat te rechts en bood Nieuw Rechts te weinig meerwaarde, waardoor zij de vorige keer op het Joodse Huis, maar nu op Likoed stemden.

 

Centrumrechts 4 -6
Charedische partijen 16 +3
Seculier rechts 40 +4
Religieus-zionistisch rechts 5 -3
Totaal rechts-religieus 65 -2
 
En nu?

Het leek er altijd al op dat het rechts-religieuze blok meer zetels ging halen dan het centrum-links-Arabische blok. Benny Gantz’ taak was daarom tweeledig. Ten eerste: een aanzienlijke voorsprong op Likoed opbouwen in zetelaantal. Ten tweede: de positie van het centrumlinkse blok zoveel mogelijk versterken, zodat het voor Netanyahu moeilijk zou worden om een werkbare coalitie over rechts te vormen. Op deze manier zou Gantz een grote coalitie tussen Blauw en Wit en Likoed kunnen forceren. Zonder Netanyahu, wiens politieke carrière voorbij zou zijn.

Beide missies zijn mislukt. Hoewel Blauw en Wit een indrukwekkend resultaat heeft behaald, lijkt Likoed opnieuw de grootste partij te zijn geworden. Zelfs als Blauw en Wit Likoed nog voorbijstreeft in stemmenaantal, is er sprake van een ongeveer gelijke stand. En niet van een duidelijke overwinning, die president Rivlin bijna zou dwingen om Gantz ondanks het verlies van zijn linkse blok toch het mandaat van de formatie toe te delen.

De rechts-religieuze partijen hebben 65 zetels behaald, ondanks het feit dat Zehut, Nieuw Rechts en Gesher onder de drempel lijken te zijn verdwenen. Netanyahu kan eventueel zelfs een coalitie vormen zonder Kulanu, de enige partij in zijn “blok” die linkser is dan Likoed.

De uitkomst is dat het erop lijkt alsof Netanyahu een nieuwe rechts-religieuze coalitie kan gaan formeren. Deze regering zou qua ideologische signatuur vergelijkbaar met de huidige. Likoeds coalitiepartners zouden Verenigd Torah-Jodendom, de Unie van Rechtse Partijen, Israel Ons Huis en waarschijnlijk Kulanu zijn. Maar net als zo vaak in Nederland zal deze formatie vermoedelijk nog flink wat voeten in de aarde krijgen.